Студопедия

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника



Онкологиялық аурулардың гендік терапиясы




Читайте также:
  1. VIII.-тарау. ҚР «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы» Заңы
  2. ГЕНДІК ТЕРАПИЯ
  3. Гендік терапияның жіктелуі
  4. Гендік терапияның принциптері
  5. Дәріс №4. Литосфераның ғаламдық ластануына әсер ететін антропогендік факторлар. Топырақ мониторингі.
  6. Ндірістік микроклимат, қолайсыз микроклиматтық жағдайларымен байланысты аурулардың алдын алу.
  7. Су факторымен байланысты аурулардың алдын алу
  8. Тұқым қуаламаған аурулардың гендік терапиясы

Тұқымқуаламайтын аурулар арасында гендік терапияқолданатындары кең болғанымен, терапиялық генмен емдеу хаттамалардың 80% онкологиялық ауруларға тиісті (кесте 2). Онкологиялық аурулардың гендік терапиясының бағыттары:

- өспенің иммуногенділігін күшейту;

- өспеге қарсы белсенділігін жоғарлату үшін иммунды жүйе клеткаларының гендік

модификациясы;

- химиотерапиялық дәрілерге сезімталдығын күшейту үшін өспеге гендерді енгізу;

- гендер пролиферациясын, онкогендер экспрессиясына тосқауыл қою;

- рекомбинантты ісікке қарсы ДНҚ-вакциналарды дайындау және қолдану.

 

Кесте 2. Онкологиялық аурулардың гендік коррекциясының негізгі баптары

 

Принципі Енгізетін гендер
Өспенің иммунды реактивтілігін күшейту Бөгде антигендердің, цитокиндердің гендері
Иммунды клеткалардың гендік модификациясы Цитокиндер, костимуляторлардың гендері
"Сезімталдылық" гендер немесе "өзін өлтіруші" гендердің инсерциясы HSV тимидинкиназа, цитозин-дезаминаза гендері
Онкогендер экспрессиясының блогы «Антимағыналы» Ki-ras мРНҚ , клеткаішілік антиденелердің гендері
Өспелердің супрессорлы гендерінің инсерциясы р53 гендері
Химиотерапиядан қалыпты клеткаларды қорғау 1 типті дәрілік төзімділіктің гендері
Қалыпты клеткалармен ісікке қарсы заттарды синтездеуінің индукциясы Интерлейкин-2, интерферонның гендері
Ісіктерге қарсы рекомбинантты вакциналарды дайындау Ісіктік антигенді экспрессиялайтын БЦЖ типті вакциналар
Антиоксиданттар көмегімен қалыпты тіндердің жергілікті радиопротекциясы Трансфераза, глутатион синтетаза гендері

 

Ескерту. р53 функциональдық активтілігі жойылуы (р53 – клетканы қандайда болмасын қолайсыз әсерден қорғайтын нәруыздың басты функциясы) әртүрлі гендік аномалиялары (хромосомалардың саны және орналасу қатары өзгерген, гендік мутациялар, геномның бөлек участкелерінің амплификациясы) бар клеткалардың көбейю қарқындылығын едәуір күшейтеді, (medi.ru/pbmc/8800306.htm сайтынан).



 

Экспериментте ісіктік тінде қантамыр арнасы өсуін тежеуге арналған анти ангиогенді терапия өнделді. Неоангиогенез – бұл ұсақ венулаларды қаптайтын жаңа капиллярлар торын қалыптастырады – 1-2 мм диаметрдегі ісік түйінің әрі қарай өсуіне қажетті жайт. Өспенің ангиогенді активтілігі ангиогенді стимул мен ангиогенездің табиғи ингибиторлар арасындағы күрделі балансқа тәуелді. Өспелерде ангиогенездің жоғары деңгейдегі стимуляторлары анықталады, ал ангиогенездің эндогенді ингибиторлардың деңгейі төмен. Экспериментте in vivo-даангиогенездің ингибиторларын (табиғи және жасанды) енгізгенде өспелердің өсуі тоқтаған және олардың регрессиясы байқалған. Осындай жетістіктердің әсерінен қатерлі ісіктер емдеуінің жаңа стратегиясы табылды – бұл өспелер тініне цитостатикалық нәтижесін көрсететін антиангиогенді терапия.



Иммунды жүйе клеткаларының ісікке қарсы активтілігін күшейтуді ісіктер некрозы факторын немесе неомицинге тұрақтылығын кодтайтын гендерді пациенттің Т-лимфоциттеріне енгізу арқылы іске асады немесе рецепциясын күшейтетін моноклонды антиденелердің вариабельді бөлімдерін синтездеп осы лимфоциттердің ісіктік клеткаларға әсерін күшейтуге болады.

Сонымен қатар арнайы (активті – ісіктік антигендермен in vitro-даинкубацияланған аутологиялық антиген презентациялайтын клеткаларды енгізу; пассивті – пациентке ісікке қарсы моноклонды антиденелерді енгізу) және бейспецификалық (рекомбинантты ИЛ-2, ИЛ-12, ИЛ-14, TNF-альфа және т.б.; интерферонмен емдеу, иммуномодуляторлар – жиі адъювантты иммунотерапия ретінде, операциядан кейінгі кезеңде метастаздардың алдын алу үшін) ісікке қарсы иммунотерапия тәсілдері белгілі.

Клетка ішілік иммунизация жасау мүмкін – бұл мағынасыз РНҚ немесе онконәруызға антиденелерді енгізу арқылы клеткалардың қалыпты фенотипін қалпына әкелу. Ісіктік клеткаларды бағытты жоюға әдіс өнделген, яғни ісіктік клеткаға арнайы экспрессияланып онда токсин бөлетін генді енгізу, мысалы, дифтериялық немесе р53 нәруыздың супрессор гендерін тежейтін гендерді енгізу және т.б.



Апоптозды алды гендерді еңгізуімен ісіктік клеткалардың апоптозын туындататын терапия ұсынылды және ісіктік клеткалардың иммуногенділігін күшейту үшін ісікке қарсы вакциналар егіледі.

Ісіктерге қарсы вакциналар ретінде қолданылады:

а) ісіктер антигендері аналогы ретінде жасанды пептидтар иммунизация;

б) ісіктер антигендері көзі ретінде инактивацияланған клеткалар болады, ісікке карсы цитокиндер өнімдерін (интерлейкиндер, интерферондар) тудыру үшін және толеранттылықты жоюына генетикалық модификацияға ұшырайды;

в) ісіктік антигендеріне толы (ex vivo) пациенттің дендритті клеткалар негізінде (бұл антиген презентациялайтын клеткалар) клеткалық лизаттар немесе пептидтер түрінде дайындалады;

г) ДНҚ-вакциналар – нәруызды антигендерді кодтайтын немесе экспрессивті белсенділігін күшейтетіндер, немесе бірінші иммунды қорғанысты күшейтуіне бағытталған бактерияларда CG-фрагменттер синтезін кодтайтын гендер ДНҚ құрылымына ендіріледі. Вакцина егілген кейін нәтижелі қорытынды, ісіктің регресі 2-3% жағдайда байқалады.

 

Аутовакцина дайындау сызбанұсқасы:

- біріншілікті ісіктік сызбаны зертхана жағдайында алу үшін хирургиялық операцияда кесіп алған ісіктен бірінші ісіктік материал алынады;

- әрі қарай осындай клеткалар көбейеді және генетикалық модификацияға жағдай тандайды;

- ісіктік клеткалардың гендік модификациясы жүреді және вакциналық геннің экспрессия деңгейі анықталынады;

- радиациямен клеткалар инактивацияланады және келешекте вакцинотерапия үшін қолданылады.

 

 

1.5. Тұқымқуалаған аурулардың диагностикасы мен гендік терапиясы

 

Кең таралған тұқымқуалайтын аурулар, мысалы Даун ауруы, фенилкетонурия және т.б. диагностикасы медициналық-гендік консультацияның күнделікті практикасында жүргізіледі. Бұл жағдай терең мүгедектікке немесе өлімге әкелетін туа біткен патологияға шалдыққан балалар туу жиілігі төмендеуге жол ашады. Егер ұрықта гендік бұзылыстар анықталса дәрігер қауіп туралы мүмкіндік ақпаратты береді, енді жүктілік керек пе не оны тоқтатуын тек ата-анасы шешеді. Жаңа әдістер пайда болуымен олардың этикалық мәселелерін және адамның, соның ішінде ұрықтын да құқығы мен міндеттерін қорғайтын заңдар қабылдануы қажет.

Хромосомды, моногенді және полигенді (мультифакторлы) тұқымқуалайтын ауруларда дупликация немесе делецияны идентификациялауына хромосомаларды дифференциальды бояу (цитогенетика) және in situ-да флюоресцентті гибридизация жүргізу керек. Диагностиканың молекулярлы әдістері микроскоптан көрінбейтін ұсақ көлемді транслокациялар мен делециялар әсерінен даму ақауларын және ақыл-есі кемшілігін анықтайды. Айта кету керек, клиникалық көріністері ұқсас аурулар әртүрлі гендердің мутацияларына байланысты болуы мүмкін (локусты гетерогенділік). Сонымен қатар, бір гендегі түрлі мутациялар әртүрлі ауруларды детерминациялайды (аллельді гетерогенділік).

Тікелей ДНҚ-диагностика – бұл зерттелетін геннен мутацияны анықтау; тікелей емес ДНҚ-диагностика – жаңұяның ауру және дені сау мүшелері гендерінің полиморфизмін анықтау.

Оңдаған мың нәрестенің біреуінде фенилкетонурия - зат алмасудың күрделі бұзылыстары кездеседі. Осы ауруда фенилаланин амин қышқылын келесі қышқыл – тирозинге ауыстыратын ферменттің жеткіліксіздігі байқалады. Науқас адамда фенилаланин алмасуындағы аралық өнім – фенилпирожүзім қышқылы жиналып қалады. Оның шектен тыс жиналуы ми клеткаларын бұзады және ақыл-ес кемшілігі дамиды. Сондықтан барлық сәбилерді осы ауруға тексеру жүргізеді. Анықталған жағдайда, арнайы диета тағайындау арқылы ауру симптомдарын жойяды немесе едәуір бәсендетеді. Осы аурудың диагностикасы бала тумай жатып жасауға болады. Жүктіліктің алғашқы кезеңінде тексеруге ұрық клеткалары бар ұрықаралық сұйықтығы алынады. Кейін осы клеткалардың гендік материалында бұзылыстар бар ма, жоқ па немесе ауру тудыратын мутациялар кездесуін зерттейді. Осындай диагностиканы жатырға ұрықты имплантация жасауында да жүргізеді, сондықтан оны имплантация алды диагностика деп атайды.

Алғашында, медицинада гендік терапия технологиясы қолдануы бір геннің мутациясы әсерінен туындаған тұқымқуалайтын моногенді ауруды – гемофилияны емдеуге бағытталған болатын (Х-хромосомада орналасқан қан ұюдың VIII немесе IX факторлары гендерінің дефектілері) Дюшенн миодистрофиясы (Х-хромосомадағы дистрофин генінің дефектісі), муковисцедоз және т.б. Соңғы жылдары тек моногенді ғана емес тағы полигенді тұқымқуалайтын патологиялардың коррекциялау технологиялары өнделуде (кесте 3).

1990 жылы американдық генетик W.F.Anderson аденозиндезаминаза (АДА) ферменті синтезін кодтайтын геннің дефектінен туындаған тұқымқуалайтын моногенді аутосомды-рецессивті иммунодефициті бар өміріне қауіп төнген қыз балаға нәтижелі гендік терапия жүргізді. Лейкофорез көмегімен қаннан мононуклеарлы клеткалар бөлініп алынды, Т-клеткалар пролиферациясы жағдайында оларды дақылда өсірді. Осыны жасау үшін Т-клеткалардың бөлінуін белсендіретін антиденелер мен лимфоциттердің өсу факторы – интерлейкин-2 қолданылды. Кейін in vitro жағдайында өсіп-бөлініп жатқан клеткаға АДА қалыпты гені бар ретровирусты векторды енгізеді. Бірнеше тәулік өткен соң осындай трансдуцирленген клетканы қайтадан пациентке енгізеді. Осы процесті 10 ай ішінде 7 рет қайталап отырады. Гендік модификацияланған клеткаларды енгізген кейін иммунды жүйенің қызметі едәуір жақсарды АДА деңгейі жоғарлады. Терапиядан кейін пациент лимфоциттерінің төрттен бір бөлігі АДА қалыпты генің тасымалдайтын болды. Пациентті жарты жылдай қадағалап әр 3-5 айда модификацияланған клеткаларды енгізуін қайталап отырған. Сынаққа ұзақ тіршілік ете алмайтын, үнемі жаңарып отыратын жетілген Т-лимфоциттер қолданылады. Келешекте организмнің өзінде көп рет бөлінуге қабілетті модификацияланған дін клеткалары қолданылатын болады.

Муковисцедоз – моногенді аутосомды-рецессивті өкпе ауруы, өкпе эпителий клеткаларының трансмембраналық өткізгіштігін реттейтін CFTR геннің мутациясынан пайда болады. Мутацияның әсерінен созылмалы инфекциялар, қабынулар және жәймендеп тыныс алу аппараты бұзылуына әкеліп соқтырады. Емдеуі тек экспериментте тышқандарға сынақталуда, яғни CFTR қалыпты генді тасымалдайтын өкпе эпителий клеткалар беткейіндегі рецепторларға нақты лигандасы бар аденовирустар немесе липосомалар негізінде модифицирленген вектор қолданады.

Кең таралған гемофилия түрінде қан ұюының сегізінші факторы деп аталатын нәруызы жеткіліксіздігі байқалады. Науқасқа гендік терапия жүргізу үшін алдымен эндотелий клеткаларын бөліп алу керек. Оларды қоректік ортада дақылдандырады және вирустық вектордың құрамына терапиялық генмен трансфекция жасайды. Трансфекцияланған клетка дақылын қайтадан науқастың қанына енгізеді. Осындай жолмен науқастың тұқымқуалайтын материалына жеткіліксіз қанның сегізінші факторын кодтайтын генді ендіреді.

 


Кесте 3. Гендік коррекциясы клиникалық сынақта (КС), эксперименттегі сынақта (ЭС) және принципиальды мүмкін (ПМ) кезеңдердегі тұқымқуалайтын аурулар

 

Ауру Дефектті ген Нысана-клеткалар Сатылары
Иммунодефицит Аденозиндезаминаза Лимфоциттер КИ
Иммунодефицит Пуриннуклеозидфосфорилаза Лимфоциттер ПВ
Жаңұялық гиперхолестеринемия Төменгі тығыздағы липопротеиндер рецепторлары Гепатоциттер КИ
Гемофилия В Фактор IX Фибробласттар КИ
Гемофилия А Фактор VIII Миобласттар, фибробласттар ЭР
Гоше ауруы (сфинголипидоз) р-глюкоцереброзидаза Макрофагтар, дін клеткалары КИ
Хантер ауруы Идуронатсульфатаза Макрофагтар, дін клеткалары ПВ
Гурлер синдромы L-идуронидаза Макрофагтар, дін клеткалары ПВ
Өкпе эмфиземасы α -1 –антитрипсин Лимфоциттер ЭР
Муковисцидоз СГ-трансмембранды регулятор Бронх эпителийлері КИ
Фенилкетонурия Фенилаланингидроксилаза Гепатоциттер ЭР
Гипераммониемия Орнитинтранскарбамилаза Гепатоциттер ПВ
Цитрулинемия Аргиносукцинатсинтетаза Гепатоциттер ПВ
Бұлшықеттік Дюшенн дистрофиясы Дистрофиялар Миобласттар, миофибриллалар ЭР
Талассемия β –Глобин Эритробласттар ЭР
Орақсекілді клеткалық анемия β –Глобин Эритробласттар ЭР
Респираторлы дистресс-синдром Сурфактант белок В Бронх эпителийі ЭР
Созылмалы грануломатоз NADPH-оксидаза Гранулоциттер ЭР
Альцгеймер ауруы β-амилоидтың (ААР) алдыңғы белогы Нерв клеткалары ЭР
Паркинсон ауруы Тирозингидроксилаза Миобласттар, фибробласттар, нерв клеткалары ЭР
Метахроматикалық лейкодистрофия Арилсульфатаза А Қанның дін клеткалары, нерв клеткалары ПВ
Леш-Нихан синдромы Гипоксантинфосфорибозилтрансфераза Нерв клеткалары ПВ

 

Ескерту. Кесте medi.ru/pbmc/8800306.htm сайттан алынды.

 

Мутациялар геннің құрылымды немесе реттеуші (0,1% моногенді аурулар) участкелерінде пайда болуы мүмкін және транскрипция мен трансляция процестерін бұзу нәтижесінде нәруыздық өнім синтезін тежейді немесе тоқтатады немесе оның қалыпты құрылымын және қасиеттерін өзгертеді (миссенс-мутация, нонсенс-мутация, слайсингті мутация, нолдік мутация – бұл нүктелі мутациялар). Моногенді аурулардың жиі кездесетін себептері делеция, дупликация, инсерция және динамикалық мутациялар. Митохондриялық аурулар – бұл митохондиялық немесе ядролық геномдагы мутациялар (адамның барлық митохондриялары аналық текті және аналық ұрықты адамнан алынған).

Геномды импритинг аурулары – геннің тек аналық немесе тек аталық аллелі экспрессияланады, ал басқа бөлігі ДНҚ цитозинді негізі метилирленуінен функционалды активті емес.

Геннің трансляцияланатын бөлігіндегі үшнуклеотидті қайталау экспансия аурулары – жиі глутаминді кодтайтын CAG-қайталануынан экспрессияланатын нәруыз құрылымына полиглутаминді бөлік қосылады.

Полигенді (мультифакторлық) аурулар дамуына бірнеше гендік және қоршаған орта факторларының қосарланып әсер етеді, адамның барлық созылмалы ауруларының 90% құрайды.

Заманауи генетика бірнеше түзетулер енгізеді: доминанттылық пен рецессивтілік түсініктеріне, аллель көріністері біркелкі еместігіне шарт қояды импритинг, гонадалық мозаицизм және т.б. Айта кету керек, бір геннің әр бөлігіндегі мутациялар әртүрлі ауруларға әкеледі. Нерв жүйесінің әртүрлі тұқым қуалаған аурулар дамуына әкелетін зақымданған гендер идентификацияланған. Молекулалық ақауы белгілі нерв жүйесінің маңызды ауруларына Паркинсон ауруының, Альцгеймер ауруының, эпилепсия, прогрессивті бұлшықеттік дистрофиялар және т.б. жанұялық түрлері жатады.

 

 


Дата добавления: 2015-04-16; просмотров: 52; Нарушение авторских прав







lektsii.com - Лекции.Ком - 2014-2021 год. (0.015 сек.) Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав
Главная страница Случайная страница Контакты